గరివిడి లక్ష్మి: ఉత్తరాంధ్రలో బుర్రకథలో విప్లవాత్మక మార్పులు తెచ్చిన మహిళ

తంబురా పట్టిన ధీర వనిత

వరి పొలాల పొగ వాసనలతో, బంగాళాఖాతం నుంచి వీచే సముద్రపు గాలులతో నిండి ఉండే ఉత్తరాంధ్ర పల్లెటూరి వీధుల్లో, గరివిడి లక్ష్మి పేరు వినపడగానే గ్రామ కూడలి నిశ్శబ్దంగా మారిపోయేది.

బుర్రకథ అనేది ఎప్పుడూ పురుషులకే పరిమితమైన కళగా ఉండేది. ప్రధాన కథకుడు భుజంపై తంబురా వేసుకుని మధ్యలో నిలబడితే, ఇద్దరు వంతలు డక్కిలు కొడుతూ రెండు వైపులా జోకులు వేస్తూ ఉండేవారు. మహిళల స్థానం ప్రేక్షకులలోనే తప్ప వేదికపై కాదని ప్రజలు అనుకునేవారు.

కానీ లక్ష్మి అందుకు అంగీకరించలేదు.

ఆమె తన తంబురాను ఒక గ్రామం నుండి మరో గ్రామానికి మోసుకెళ్ళింది, ఆ తంబురా ఆమె భుజానికి ఒక పాత స్నేహితుడిలా హత్తుకుని ఉండేది. ఆమె స్వరం డప్పుల శబ్దానికి మించి వినిపించేది, అది చివరి వరుసలో ఉన్న వ్యక్తికి కూడా స్పష్టంగా వినిపించేంత పదునుగా, బామ్మల కళ్ళలో నీళ్లు తెప్పించేంత ఆత్మీయంగా ఉండేది. ఆమె పాత పురాణాలను పాడటమే కాకుండా, తన ముందు కూర్చున్న సామాన్య ప్రజల గురించి కూడా పాడేది: అప్పుల పాలైన రైతులు, చిన్న వయసులోనే వివాహం చేసుకున్న కూతుళ్లు, కూలీ మోసపోయిన శ్రామికులు. ఒక నిమిషం ప్రేక్షకులలో నవ్వులు పూస్తే, మరుక్షణం అందరూ నిశ్శబ్దంగా ఆలోచనలో మునిగిపోయేవారు.

ఆ తర్వాత ఆమె పాడిన జానపద గీతాలు ఆమె కీర్తిని చిరస్థాయిగా నిలిపాయి. "నల్ల జిలకర మొగ్గ" పాట, బంగారం మరియు పట్టు వస్త్రాలు అవసరం లేని ఒక స్త్రీ అందం గురించి చెబుతుంది. ఆమె ఆత్మవిశ్వాసంలోనే ఆ అందం దాగి ఉందని ఆ పాట సారాంశం. తల్లులు మసాలాలు నూరేటప్పుడు ఈ పాటను గొణిగేవారు, పిల్లలు పొలాల నుండి ఇంటికి వెళ్లేటప్పుడు పాడుకునేవారు.

1990లలో సినిమా మరియు టెలివిజన్ ప్రేక్షకులను పల్లెటూరి వేదికల నుండి దూరం చేస్తున్న సమయంలో కూడా, లక్ష్మి పట్టువీడకుండా నిలబడ్డారు. ఆమె ప్రతి ప్రదర్శన అంతరించిపోతున్న ఒక కళను మరో కాలం పాటు సజీవంగా ఉంచింది.

నేడు, ఆమె పేరు గరివిడి దాటి ఎంతో దూరం ప్రయాణించింది. ఒకప్పుడు ప్రేక్షకులలో కూర్చోవాలని చెప్పబడిన ఒక అమ్మాయి, ఒక ప్రాంతానికే గొంతుకగా మారింది. అందుకే ఆమె పేరులో నేటికీ ఉత్తరాంధ్ర మట్టి వాసన వినిపిస్తుంది.

---